Strona główna » Duchowość i sztuka, czyli odkrywanie największych tajemnic człowieka

Duchowość i sztuka, czyli odkrywanie największych tajemnic człowieka

Duchowość i sztuka

Duchowość i sztuka od wieków są połączone niezwykle mocną więzią. W każdej kulturze, na przestrzeni całej ludzkiej historii, sztuka wyrażała to, co wykracza poza materialne ramy rzeczywistości.

W czasach pożerającego nasze serca i umysły konsumpcjonizmu oraz nieustającej pogoni za odnoszeniem osobistych sukcesów (w takim czy innym ich rozumieniu), często zapominamy (a może zwyczajnie ignorujemy?) duchowy wymiar twórczości artystycznej.

Widać to bardzo wyraźnie w kierunku, w jakim zdaje się rozwijać rynek sztuki. Kręci się on wokół pieniędzy, popularności i wpływów w branży. Dzieła sztuki są coraz częściej traktowane jak zwyczajny towar lub inwestycja o określonej stopie wzrostu.

Sztuka i duchowość

W sztuce jest jednak coś niezwykłego – coś, co nadal opiera się konsumpcyjnym trendom. Wielu artystów odwołuje się bowiem do szeroko pojętej wiedzy tajemnej, która z kolei wypływa bezpośrednio z ludzkiego wnętrza (tzw. duszy). Pragną oni dosięgnąć czegoś więcej niż kolejnych cyferek na koncie.

Tak się składa, że żyjemy w czasach pełnych niepokoju, a jednocześnie jesteśmy świadkami rewolucyjnych przemian technologicznych. Społeczeństwo ulega coraz silniejszej polaryzacji oraz destabilizacji, a człowiek – krucha istotka błąkająca się po powierzchni błotnistej kulki materii – szuka nowej ścieżki. I właśnie duchowość tę ścieżkę może wskazać.

Oczywiście nie każdy rodzaj duchowości się do tego celu nadaje. Jeśli bowiem wybierzemy tradycyjnie pojmowaną duchowość – religijną, nie osiągniemy pozytywnych rezultatów. Tutaj potrzeba czegoś innego: uniwersalnej duchowości praktykowanej poprzez sztukę.

Duchowość czy religia?

Pisząc o duchowej sztuce, należy dokonać rozróżnienia pomiędzy prawdziwą praktyką duchową a różnej maści ruchami religijnymi. Według mnie te dwa terminy nie są ze sobą tożsame.

Bardziej szczegółowo pisałem na ten temat już jakiś czas temu na mojej drugiej stronie internetowej, w artykule pt. Religijność a duchowość, czyli jaka jest różnica między duchowością a religią.

Nie chcę niepotrzebnie powielać treści (to nieekologiczne), więc zachęcam do przeczytania podlinkowanego tekstu.

Duchowa wartość sztuki

A wracając do sztuki. Wystarczy chociażby pobieżnie przejrzeć historię naszej cywilizacji, by zauważyć, iż od samego początku wykorzystywaliśmy dzieła sztuki do celów religijnych – były one częścią rytuałów oraz praktyk mających na celu oddawanie czci wszelakim bóstwom i duchowym istotom.

Z czasem, kiedy teorie duchowe ulegały rozwinięciu i zaczęły wychodzić poza religie, artyści również poszukiwali bardziej uniwersalnych sposobów wyrażania duchowej natury człowieka.

Dzisiaj mamy dostęp do ogromnej ilości prac poświęconych największym tajemnicom ludzkiego wnętrza (nie chodzi mi w tym miejscu o narządy wewnętrzne – chociaż i one mają swoje miejsce w sztuce). Artyści aktywnie poszukują alternatyw dla tego, co uważają za złe lub błędne w postrzeganiu rzeczywistości.

Duchowość przejawia się nie tylko w pragnieniu zgłębiania tajemnic nieświadomej sfery ludzkiego życia (Carl Gustav Jung się kłania), ale także w poszukiwaniu sposobów na poradzenie sobie z polityczną zgnilizną, społecznym chaosem czy katastrofą ekologiczną.

Sztuka jako praktyka duchowa

Dla mnie sztuka to sposób na pogłębienie praktyki duchowej. Wiele lat poświęciłem medytacji, rozważaniom filozoficznym i innym działaniom tradycyjnie postrzeganym jako „uduchowione”. I zawsze czułem, że to wszystko jest nadal niewystarczające.

W 2012 roku (tuż przed wieszczonym wówczas powszechnie końcem świata) zacząłem pracę nad internetowym magazynem o duchowości i… coś się w moim wnętrzu niewyraźnie poruszyło. Pisanie okazało się ciekawym sposobem na praktykę duchową, choć to był zaledwie jeden z kolejnych kroków na mojej ścieżce.

Dopiero kiedy poświęciłem więcej czasu szeroko pojętej sztuce, odkryłem zupełnie nowy (jak dla mnie) sposób na zgłębianie własnego wnętrza. To właśnie dzięki sztuce nauczyłem się badać samego siebie (a przy okazji cały wszechświat) w taki sposób, który zaspokoił wszystkie moje duchowe potrzeby.

Ale dość o mnie. Wróćmy do meritum.

Duchowa sztuka

Sztuka otwiera przed nami drogę do tego, co w inny sposób jest nieosiągalne. Nawet długoletnia medytacja, pustelniczy żywot czy najwymyślniejsze klasztorne reguły nie są w stanie doprowadzić człowieka do tego, co daje mu sztuka.

Czego nauczyła mnie sztuka w kontekście duchowości? Całkiem sporo, prawdę powiedziawszy. Oto kilka przykładów:

  1. Zaglądając w głąb siebie, można się łatwo przekonać, że oprócz materialnej rzeczywistości, która nas wszystkich otacza, istnieje także inna – ta, która daleko wykracza poza świat postrzegany zmysłami. Z braku lepszego słowa określamy ją mianem duchowości. Można znaleźć także inne nazwy, ale ta wydaje mi się najlepsza.
  2. Cały wszechświat (a więc i my sami) działa według pewnych zasad. Nic nie stoi na przeszkodzie, by je poznać. Sztuka jest jednym z najlepszych na to sposobów, ponieważ jej uprawianie wymaga połączenia materii oraz energii. Można powiedzieć, że dzieło sztuki składa się zarówno z ciała, jak i ducha wszechświata.
  3. Wszystko pochodzi z tego samego źródła i jest zbudowane w taki sam sposób. Proces twórczy pozwala poznawać struktury istnienia wszystkiego. Jakkolwiek dziwacznie to brzmi, jest to dobra droga do odkrywania prawdy (w ogólnym ujęciu).
  4. Osobisty rozwój duchowy pomaga w budowaniu większego zaufania oraz wzmacnia poczucie pewności siebie.
  5. Wiele osób praktykujących duchowość odcina się od ludzi (klasztory, pustelnie etc.), ale sztuka na to nie pozwala. Jeśli bowiem tworzysz, najczęściej chcesz także dzielić się swoimi dziełami z innymi. A to niejako zmusza cię do tworzenia nowych więzi oraz pielęgnowania starych.
  6. Wszystko da się naprawić – jeśli tylko człowiek jest gotów na poświęcenie, wysiłek i zaangażowanie. To cechy, które duchowość pozwala rozwijać, ale sztuka je dodatkowo szlifuje.
  7. Wokół sztuki rodzi się znacznie więcej interesujących idei niż wokół szeroko pojętej duchowości, więc ta pierwsza niesamowicie wzbogaca tę drugą.
  8. Sztuka jest idealna do przekazywania idei – nie tylko uczy, ale też robi to w przyjemny sposób. A przecież to wiedzą już dzieci: najlepiej uczymy się przez zabawę.

Duchowi artyści

Poniżej przedstawiam krótkie zestawienie artystów, którzy poświęcili się zgłębianiu duchowości poprzez sztukę (i na odwrót). Oczywiście nie jest to lista kompletna. Nie wystarczyłoby mi tutaj miejsca na wyszczególnienie wszystkich osób.

Znajdziesz więc poniżej spis najważniejszych i najciekawszych (według mnie) postaci nurtu, który moglibyśmy śmiało nazwać sztuką duchową. To tylko kilka przykładów. Zachęcam do samodzielnego poszukiwania kolejnych artystów, którzy pomagają zgłębiać duchowość.

  1. Wassily Kandynsky (1866-1944) – z zawodu prawnik i ekonomista, z zamiłowania malarz, grafik i teoretyk sztuki. Jego dzieła zapoczątkowały całkowicie nowy kierunek w sztuce zwany abstrakcjonizmem (tzw. abstrakcja liryczna). Kandynsky to jeden z najbardziej znanych twórców awangardowych XX wieku.
  2. Piet Mondrian (1872-1944) – holenderski malarz i teoretyk sztuki, uważany za jednego z największych artystów XX wieku. Znany jako jeden z pionierów XX-wiecznej sztuki abstrakcyjnej, ponieważ zmienił kierunek artystyczny z malarstwa figuratywnego na coraz bardziej abstrakcyjny styl, aż do momentu, w którym jego artystyczny przekaz został zredukowany do prostych elementów geometrycznych (neoplastycyzm).
  3. Hilma af Klint (1862-1944) – szwedzka artystka i mistyczka, której obrazy były pierwszymi zachodnimi abstrakcyjnymi dziełami znanymi współczesnej społeczności artystycznej. Znaczna część jej twórczości poprzedza pierwsze czysto abstrakcyjne kompozycje Kandynsky’ego. Jej obrazy, które czasami przypominają diagramy, są wizualną reprezentacją złożonych idei duchowych.
  4. Kazimierz Malewicz (1879-1935) – rosyjski artysta awangardowy i teoretyk sztuki, którego pionierskie obrazy i teksty wywarły głęboki wpływ na rozwój sztuki abstrakcyjnej i minimalistycznej w XX wieku. Jego koncepcja suprematyzmu dążyła do wypracowania formy wyrazu, która odchodziła (najdalej, jak to możliwe) od świata form naturalnych i przedmiotu, aby uzyskać dostęp do „supremacji czystego odczuwania” i duchowości.
  5. Austin Osman Spare (1886-1956) – był angielskim artystą i okultystą, który rozwinął idiosynkratyczne techniki magiczne, w tym rysunek automatyczny i sigilizację, w oparciu o swoje teorie dotyczące relacji między świadomym a nieświadomym ja.
  6. Alex Grey (ur. 1953) – jest amerykańskim artystą, pisarzem i nauczycielem, znanym z tworzenia psychodelicznych obrazów o duchowym charakterze (tzw. sztuka wizjonerska). Grey napisał książkę pt. Misja sztuki, w której promuje mistyczny potencjał twórczości artystycznej.
  7. Jerzy Nowosielski (1923-2011) – polski artysta, który był bardzo mocno zaangażowany w duchowe poszukiwania. Co prawda przez większość życia był związany z religią, ale nie przez całe życie. Warto zapoznać się z jego biografią oraz poglądami na sztukę i duchowość.
  8. Mark Rothko (1903-1970) – amerykański malarz abstrakcyjny, najbardziej znany ze swoich kolorowych obrazów, które zaliczane są do nurtu określanego mianem malarstwa barwnych płaszczyzn (ang. color field painting).

Duchowość i sztuka – cytaty

  1. Wewnętrzny świat człowieka jest więcej wart niż przygoda pośród gwiazd. – Rafael Marín, Krople światła
  2. Sztuka to fizyczny ślad pozostawiony przez stan istnienia, który artysta osiągnął i chce zachować. Kiedy sztuka jest ścieżką duchową, obiekty sztuki stają się relikwiarzami wglądu. – Alex Grey, Misja sztuki
  3. Tam, gdzie duch nie działa ręką, nie ma sztuki. – Leonardo da Vinci
  4. Każdy, kto się zagłębia w ukryte wewnętrzne skarby swej własnej sztuki, jest godnym zazdrości, szczęśliwym budowniczym duchowej piramidy, która sięgnie do nieba. – Wassily Kandinsky, O duchowości w sztuce
  5. Sztuka pozwala nam jednocześnie odnaleźć się i zatracić. – Thomas Merton
  6. Uprawianie sztuki, bez względu na to, czy robimy to dobrze, czy źle, jest sposobem na wzrost duszy. Więc działaj. – Kurt Vonnegut
  7. Myślę, że i ty zdajesz sobie sprawę z ważnego związku pomiędzy filozofią a sztuką oraz z tego, że właśnie temu związkowi większość malarzy zaprzecza. Wielcy mistrzowie nieświadomie to pojmują. Ja jednak wierzę, że świadoma wiedza duchowa malarza ma o wiele większy wpływ na jego sztukę i że to tylko słabość lub brak geniuszu może sprawić, że ta duchowa wiedza będzie szkodliwa dla jego sztuki. – Piet Mondrian
  8. Możliwe, że przeżywamy okres, gdy musimy sobie uświadomić, że albo sztuka jest przekazem spraw duchowych, albo w ogóle nie jest sztuką, czyli jest złą sztuką, tzn. taką, która nie ma właściwego sobie istnienia obiektywnego. – Jerzy Nowosielski
  9. Musisz mieć odwagę, aby zaangażować się we własną duchową podróż (po to przecież żyjesz). Można to odzwierciedlić w sztuce, ale sztuka sama cię tam nie zabierze. To nie wystarczy. Tak naprawdę musisz użyć swojego dociekliwego umysłu; zakwestionować siebie i różne bzdury występujące w świecie. Musisz unikać zaangażowania w intelektualną oraz ironiczną rozgrywkę, która cię nie wyzwoli. – Billy Childish
  10. Najpiękniejszą rzeczą, jakiej możemy doświadczyć, jest tajemnica. Jest źródłem wszelkiej prawdziwej sztuki i nauki. – Albert Einstein

Sztuka i duchowość – książki

Oto kilka książek, które warto przeczytać w kontekście analizowania relacji pomiędzy sztuką a duchowością:

  1. Wassily Kandinsky, Punkt i linia a płaszczyzna, PIW, 1986 r. (Pierwsze wydanie w 1926 roku)
  2. Wassily Kandinsky, O duchowości w sztuce, Państwowa Galeria Sztuki, 1996 r. (Pierwsze wydanie w 1912 roku)
  3. Carl Gustav Jung, O zjawisku ducha w sztuce i nauce, Wydawnictwo KR, 2011 r.
  4. Jerzy Nowosielski, Sztuka po końcu świata. Rozmowy, Znak, 2012 r.
  5. Agata Bielik-Robson, Inna nowoczesność. Pytania o współczesną formułę duchowości, Universitas, 2000 r.
  6. Sixten Ringbom, The Sounding Cosmos. A Study in the Spiritualism of Kandinsky and the Genesis of Abstrakt Painting, Abo, 1970 r.
  7. Seyyed Hossein Nasr, Islamic art and spirituality, State University of New York Press, 1987 r.
  8. Julia Cameron, The Artist’s Way: A Spiritual Path to Higher Creativity, Tarcher, 1992 r.
  9. John Golding, Paths to the Absolute. Mondrian, Malevich, Kandinsky, Pollock, Newman, Rothko, and Still, Princeton, 2000 r.
  10. Regina Coupar, The Art of Soul: An Artist’s Guide to Spirituality, Twenty-Third Publications, 2003 r.
  11. Pat B. Allen, Art Is a Spiritual Path: Engaging the Sacred through the Practice of Art and Writing, Shambhala, 2005 r.
  12. Robert Henri, The Art Spirit, Basic Books, 2007 r.
  13. B.N. Goswamy, The Spirit of Indian Painting: Close Encounters with 101 Great Works 1100-1900, Thames Hudson, 2016 r.
  14. Sungsook Hong Setton, The Spirit of the Brush: Chinese Brush Painting Techniques: Simplicity, Spirit, and Personal Journey, Rockport Publishers, 2017 r.
  15. Alex Grey, Misja sztuki, Shambhala, 2018 r.